Polikistik Over Sendromu (PCOS) Nedir ve Belirtileri Nelerdir?
Polikistik over sendromu (PCOS), üreme çağındaki kadınlarda yaygın bir hormonal bozukluktur (%5-10). Düzensiz adet, yüksek androjen (erkek hormonu), polikistik overler (ultrasonografide çoklu küçük kistler) ile karakterizedir. İnsülin direnci, obezite, kısırlık, tip 2 diyabet, kardiyovasküler hastalık riski artışı ile ilişkilidir. Belirtiler akne, hirsutizm (fazla kıllanma), kilo alımı, saç dökülmesidir. Tedavi yaşam tarzı değişikliği, doğum kontrol hapı, metformin, anti-androjenler içerir. Fertilite tedavisi ovulasyon indüksiyon.
Belirtiler ve Bulgular
Menstrual düzensizlik oligomenore (nadir adet, >35 gün), amenore (adet yok, 3+ ay), anovülasyon (yumurtlama yok). Hiperandrojenizm hirsutizm yüz, göğüs, karın, sırtta fazla kıllanma. Akne orta-şiddetli, yüz, sırt. Erkek tipi saç dökülmesi (androgenetik alopesi) saçlı deride incelme, tepe bölgesi. Akantosis nigrikans boyun, koltuk altı, kasıkta koyu, kalın cilt (insülin direnci belirtisi). Kilo alımı ve obezite özellikle karın bölgesinde yağ birikimi (%40-80 PCOS'lu obez). Kısırlık anovülasyon nedeniyle gebelik zorluğu. Polikistik overler ultrason 12+ folikül (2-9 mm) ve/veya over hacmi >10 mL.
Tanı Kriterleri (Rotterdam Kriterleri)
3'ten 2'si olmalı oligomenore veya anovülasyon. Klinik veya biyokimyasal hiperandrojenizm (yüksek testosteron, DHEA-S). Polikistik overler ultrason. Diğer nedenlerin dışlanması tiroid bozukluğu, hiperprolaktinemi, konjenital adrenal hiperplazi, Cushing sendromu, androjen salgılayan tümör.
Altta Yatan Mekanizmalar
İnsülin direnci %50-70 PCOS'luda, yüksek insülin over androjen üretimini artırır, SHBG (sex hormone-binding globulin) azaltır, serbest testosteron artar. Hormonal dengesizlik LH/FSH oranı yüksek (>2-3), LH artışı over androjen üretimini uyarır. Genetik faktörler aile kümelenmesi, çoklu gen katkısı. İnflamasyon kronik düşük dereceli inflamasyon, C-reaktif protein artışı.
Uzun Vadeli Sağlık Riskleri
Tip 2 diyabet risk %4-10 kat artar, insülin direnci, obezite. Metabolik sendrom abdominal obezite, dislipidemi, hipertansiyon, yüksek kan şekeri. Kardiyovasküler hastalık kalp krizi, inme riski artışı, genç yaşta başlangıç. Endometrial kanser kronik anovülasyon, karşılıksız östrojen, endometrium kalınlaşması, kanser riski %3-4 kat. Obstrüktif uyku apnesi obezite ile ilişkili, solunum durmaları. Nonalkolik yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) insülin direnci, karaciğerde yağ birikimi. Psikolojik depresyon, anksiyete, beden imajı sorunları, düşük öz saygı yaygın.
Yaşam Tarzı Tedavisi
Kilo kaybı %5-10 kilo kaybı bile ovulasyon, adet düzenliliği, insülin hassasiyeti iyileştirir. Düşük karbonhidrat, düşük glisemik indeks diyet işlenmiş karbonhidrat azaltma, kompleks karbonhidrat, lif, protein artırma. Düzenli egzersiz haftada 150 dakika orta şiddet aerobik + kuvvet antrenmanı, insülin hassasiyeti, kilo kontrolü. Stres yönetimi kortizol artışı insülin direncini kötüleştirir, yoga, meditasyon, terapi. Yeterli uyku 7-9 saat, uyku bozukluğu hormonal dengeyi bozar.
Medikal Tedavi - Menstrual Düzenleme
Kombine oral kontraseptif (doğum kontrol hapı) östrojen + progestin adet düzenler, androjenleri azaltır, endometrial koruma. Akne, hirsutizm iyileşir. Progestin siklik progestin (örn. medroksiprogesteronasetat 10 gün/ay) endometrial koruma, adet indükler.
Medikal Tedavi - Hiperandrojenizm
Spironolakton anti-androjen, hirsutizm, akne azaltır. 50-200 mg/gün. Gebelikte kontrendike (doğum kontrol ile kombine). Flutamid, finasteride alternatif anti-androjenler. Eflornithine krem (Vaniqa) yüz kıllanması azaltır, topikal. Lazer epilasyon, elektroliz kalıcı kıl azaltma.
Medikal Tedavi - İnsülin Direnci
Metformin insülin hassasiyetini artırır, androjen azaltır, ovulasyon düzenler. 1500-2000 mg/gün. Yan etki sindirim problemleri (ishal, bulantı). Gebelikte kategori B (bazı merkezler kullanır). İnositol (myo-inositol, d-chiro-inositol) takviye, insülin hassasiyeti, ovulasyon (kanıt artan).
Fertilite Tedavisi
Ovulasyon indüksiyonu klomifen sitrat ilk seçenek, oral, 5 gün, ovulasyonu uyarır. Letrozol (aromataz inhibitörü) alternatif, bazı çalışmalarda klomifenden daha etkili. Gonadotropinler (FSH enjeksiyonu) klomifen yanıtsızsa, ovarian hiperstimülasyon riski. Metformin + klomifen kombinasyon bazı hastalarda daha etkili. Laparoskopik over drilling (LOD) ilaç dirençli anovülasyonda, over yüzeyinde küçük delikler, androjen azalır, ovulasyon düzelir. In vitro fertilizasyon (IVF) diğer tedaviler başarısızsa. PCOS'lular ovarian hiperstimülasyon sendromu (OHSS) riski yüksek, dikkatli protokol.
Gebelik ve PCOS
Riskler düşük, gestasyonel diyabet, preeklampsi, prematüre doğum riski artar. Gebelik öncesi kilo kaybı, metformin (bazı merkezler gebelikte devam ettirir), folik asit. Gebelikte izlem glukoz tolerans testi, tansiyon, fetal büyüme takibi.
Diğer Tedaviler ve Yaklaşımlar
Takviyeler D vitamini eksikliği yaygın, takviye ovulasyon iyileştirebilir. Omega-3 anti-inflamatuar, trigliserid azaltır. Spearmint çayı anti-androjen etki (sınırlı kanıt). Akupunktur bazı çalışmalar ovulasyonu düzenleyebilir (kanıt karışık). Bariatrik cerrahi ciddi obezitede kilo kaybı, PCOS semptomları iyileşir.
İzlem ve Takip
Yıllık kontrol glukoz tolerans testi (diyabet taraması), lipid profili, tansiyon, kilo, adet düzenliliği. Endometrial kalınlık anovulasyonda düzenli progestin veya oral kontraseptif. Mental sağlık depresyon, anksiyete taraması.
Farklı Yaş Gruplarında PCOS
Ergenlik erken tanı, yaşam tarzı eğitimi, oral kontraseptif. Üreme çağı fertilite planlaması, kilo yönetimi. Perimenopoz metabolik risk devam eder (diyabet, kalp), hormon tedavisi dikkatli.
Mitler ve Gerçekler
Mit tüm PCOS'lular obez. Gerçek %20-40 normal kiloda. Mit ultrason kist görülmeli. Gerçek Rotterdam 3'ten 2 kriter, ultrason zorunlu değil. Mit hamile kalamazlar. Gerçek ovulasyon indüksiyonu ile çoğu gebe kalır. Mit tedavi yok. Gerçek yaşam tarzı ve ilaç tedavi etkili. PCOS yaygın hormonal bozukluk, düzensiz adet, hiperandrojenizm, polikistik overler, insülin direnci, kısırlık, diyabet riski, tedavi yaşam tarzı, kilo kaybı, oral kontraseptif, metformin, ovulasyon indüksiyonu, erken tanı ve tedavi uzun vadeli sağlık risklerini azaltır.