Kene Yapışması Durumunda Ne Yapılmalıdır?
Kene yapışması akarlar sınıfı kan emici parazit olup Ixodes ricinus Avrupa-Türkiye en yaygın tür orman-çayır-nemli alanlar, Dermacentor türleri köpek kenesi açık alanlar-otlaklar, Hyalomma türleri tropikal-subtropikal göçmen kuşlar taşıyıcı, aktif dönem ilkbahar-yaz-sonbahar nisan-ekim arası sıcaklık on derece üzeri, yaşam döngüsü larva-nimf-erişkin üç evre her birinde kan emme gerekli, konak tercihi memeliler insan-köpek-koyun-geyik-kemirgen, bulaşım yolları bitki uçlarında bekleme konak geçişi karbon dioksit-ısı-hareket algılama ve hastalık riski Lyme hastalığı Borrelia burgdorferi en sık bakteriyel, Kırım-Kongo kanamalı ateşi KKKA virüs Hyalomma taşıyıcı Türkiye endemik, Tularemi Francisella tularensis tavşan ateşi, Anaplazmoz Anaplasma phagocytophilum, Babesiozis Babesia mikroorganizma, ehrlichiosis Ehrlichia bakteriyel enfeksiyon geniş spektrumda hastalıklar taşır. Kene yapışma süreci konak bulma bitki uçlarında pasif bekleme questing ön bacaklar uzanmış, tutunma konak dokunuşu hızlı tırmanma kıl-giysi sıcak-nemli bölge arama, ısırma deri kesici ağız parçaları hypostome dikenli yapı sabitlenme, besleme kan emme yavaş birkaç saat-gün larva-nimf on iki ila yirmidört saat erişkin üç ila yedi gün, hastalık bulaşımı geç süreç yirmidört ila kırksekiz saat sonra bakteri aktarımı erken çıkarma önemli ve lokalizasyon tercih edilen bölgeler sıcak-nemli-ince cilt koltuk altı-kasık-diz arkası-boyun-saçlı deri-kulak arkası çocuklarda baş-boyun erişkinlerde ekstremiteler mevcuttur.
Doğru Çıkarma Yöntemi
Gerekli malzemeler ince uçlu cımbız pens tweezers sivri uç kenenin baş kısmını tutma, kene çıkarma aleti tick remover kanca-kaldıraç özel tasarım, eldiven lateks-nitril dokunma önleme, antiseptik alkol-betadin yaradan sonra, kapalı kap kene saklama kimlik tespiti-test ve hazırlık sakin olma panik yok yavaş dikkatli hareket, iyi ışık kene net görme büyüteç yardımcı, yardımcı kişi özellikle çocuk-erişilemez bölge saçlı deri-sırt mevcuttur. Adım adım çıkarma cımbız tutma ince uçlu cımbız kenenin baş kısmına yakın deri yüzeyine yakın, sıkma gövde sıkma yok baş kopma riski hastalık bulaşımı artışı, çekme dik yukarı düz çekiş hafif sabit basınç yavaş on ila on beş saniye, dönme-burma yok twist yapmama eski inanç yanlış baş kopma riski, kontrol baş çıktı mı ağız parçaları hypostome dikenli yapı deride kalabilir, kalan parça siyah nokta küçük deri yüzeyinde görünür doğal atılım iki hafta veya doktor muayenesi, temizlik yaradan sonra sabun-su yıkama antiseptik alkol-betadin, eller yıkama sabun-su yirmisaniye kene dokunma sonrası ve kene saklama kapalı kap alkol içinde iki-üç hafta hastalık belirtisi gelişirse kimlik tespiti laboratuvar testi mevcuttur. Yanlış yöntemler kaçınılması gerekenler yanık sigara-kibrit-sıcak iğne kene stres vomit etme hastalık bulaşımı artışı, kimyasal vazelin-tırnak cilası-alkol doğrudan sürme boğma girişimi yavaş ölüm hastalık bulaşımı devam, parmakla çekme yetersiz basınç baş kopma, gövde sıkma baş kopma-hastalık bulaşımı, dönme-burma twist yöntemi artık önerilmez baş kopma riski, beklemek kendiliğinden düşme yok günler boyunca beslenir hastalık riski artışı ve ev ilaçları sabun-deterjan etkisiz zaman kaybı mevcuttur.
Kalan baş parçası belirtiler siyah nokta deri yüzeyinde hypostome-cement küçük boyut bir ila iki milimetre, lokal reaksiyon kızarıklık-şişlik vücut yabancı cisim reaksiyonu, enfeksiyon riski minimal temiz yara düşük, doğal atılım vücut itme mekanizması iki ila dört hafta kendiliğinden, yönetim izlem bekle-gözle enfeksiyon belirtisi yok, antiseptik günlük temizlik alkol-betadin, sıcak kompres kan dolaşımı artırma atılım hızlandırma on beş dakika günde üç kez, doktor müdahale gerekli mi enfeksiyon apse-ağrı-ateş, şişlik artışı kızarıklık genişleme beş santimetre üzeri, çıkarma cerrahi steril iğne-bistüri lokal anestezi ile dermatolog-acil servis ve önleme baş kalan vakalarda yüzde beş ila on nadir çoğunlukla tüm kene çıkar dikkatli teknik önemli mevcuttur. Çıkarma sonrası bakım yara temizliği sabun-su nazikçe yıkama, antiseptik uygulama alkol yüzde yetmiş-betadin-klorheksidin, pansuman gerekli mi açık bırakma hava teması iyileşme küçük yara, büyük-kanayan steril gazlı bez yirmidört saat, lokal reaksiyon kızarıklık-kaşıntı normal iki ila üç gün antihistaminik krem hidrokortizon yüzde bir, soğuk kompres şişlik-ağrı azaltma on dakika, ağrı kesici gerekirse ibuprofen-parasetamol ve izlem yara iyileşme beş ila yedi gün tam kapanma, enfeksiyon belirtisi artan ağrı-ateş-pü-kızılık genişleme antibiyotik gereksinimi mevcuttur.
Hastalık Belirtileri ve İzlem
Lyme hastalığı etken Borrelia burgdorferi spirochete bakteri Ixodes kenesi taşıyıcı, inkübasyon üç ila otuz gün ortalama yedi ila on dört gün, erythema migrans hedef tahtası bull's eye döküntü genişleyen halka kene ısırığı merkez yüzde yetmiş ila seksen erken evre, erken belirtiler yorgunluk-ateş-baş ağrısı-kas ağrısı grip benzeri yedi ila on dört gün, geç belirtiler sinir sistemi Bell palsi yüz felci-menenjit-nöropati, eklem artrit diz şişlik-ağrı tekrarlayan, kardiyak kalp bloğu-miyokardit nadir, tanı klinik erythema migrans karakteristik, seroloji ELISA-Western blot anti-Borrelia antiko r iki basamak erken negatif olabilir, tedavi erken evre doksisiklin yüz miligram iki kez günlük on dört ila yirmy bir gün, amoksisilin beşyüz miligram üç kez günlük gebelik-çocuk, geç evre IV seftriakson iki gram günlük on dört ila yirty gün nörolojik-kardiyak ve önleme erken kene çıkarma yirmidört saat içinde bulaşım düşük, profilaktik antibiyotik tartışmalı tek doz doksisiklin iki yüz miligram yirmidörtsaat ila yetmişiki saat içinde kene ısırığı endemik bölgede Ixodes nimf-erişkin otuz altı saat üzeri yapışma mevcuttur. Kırım-Kongo kanamalı ateşi KKKA virüs Nairovirus Hyalomma kenesi Türkiye-Balkanlar-Orta Doğu endemik, inkübasyon bir ila on üç gün ortalama üç ila yedi gün, belirtiler ani başlangıç yüksek ateş otuz dokuz ila kırk derece, şiddetli baş-kas-eklem ağrısı, bulantı-kusma-ishal, kızarıklık yüz-göz konjonktiva, kanama peteşi-purpura-epistaksis-hematemez-melena ciddi vakalarda yüzde on ila kırk, laboratuvar trombositopeni yüzde elli bin altı, lökopeni, AST-ALT yüksek karaciğer hasarı, tanı RT-PCR viral RNA kan erken evre, ELISA IgM-IgG antikor geç evre, tedavi destek ek bakım sıvı-elektrolit-kan ürünü transfüzyon, ribavirin off-label tartışmalı kanıt sınırlı, izolasyon hasta temas-vücut sıvısı bulaşma sağlık çalışanı risk, mortalite yüzde beş ila otuz ciddi kanamalı form yüksek ve önleme kene kaçınma endemik bölge tarım-hayvancılık koruyucu giysi-repellent, hayvancılık aşılama hayvan KKKA aşısı bulaşma azaltma mevcuttur.
Diğer hastalıklar Anaplazmoz Anaplasma phagocytophilum beyaz kan hücre enfeksiyonu Ixodes kenesi, inkübasyon beş ila on dört gün, belirtiler ateş-baş ağrısı-kas ağrısı grip benzeri, laboratuvar lökopeni-trombositopeni-AST-ALT yüksek, tedavi doksisiklin yüz miligram iki kez günlük yedi ila on gün, Babesiozis Babesia mikrotu kırmızı kan hücre enfeksiyonu malaria benzeri, belirtiler ateş-titreme-anemi-hemoliz-sarılık, risk grubu asplenik dalaksız-yaşlı-immünosüprese ciddi, tedavi atovaquone-azithromycin veya klindamisin-kinin yedi ila on gün, Tularemi Francisella tularensis tavşan ateşi, belirtiler ülseroglandüler ülser ısırık yeri-lenf nodu şişlik, pnömonik akciğer tutulum solunum yayılım, tedavi streptomisin-gentamisin-doksisiklin on ila on dört gün, Ehrlichiosis Ehrlichia chaffeensis monosit enfeksiyonu, belirtiler ateş-baş ağrısı-döküntü yüzde otuz, tedavi doksisiklin ve Rickettsiosis Rickettsia bakteriyel spotted fever group döküntü-ateş doksisiklin tedavi mevcuttur. İzlem süresi inkübasyon Lyme üç ila otuz gün KKKA bir ila on üç gün Anaplazmoz beş ila on dört gün, takip dönemi otuz gün ısırıktan sonra ateş-döküntü-yorgunluk izleme, doktor başvuru endikasyonlar erythema migrans hedef tahtası döküntü, ateş otuz sekiz derece üzeri üç gün, şiddetli baş ağrısı boyun sertliği menenjit, eklem şişlik-ağrı artrit, döküntü yaygın peteşi-purpura, yorgunluk aşırı aktivite kısıtlaması, nörolojik yüz felci-uyuşukluk-güçsüzlük, kardiyak göğüs ağrısı-çarpıntı-bayılma ve test gereksinimi semptomatik hastalık belirtisi gelişme seroloji-PCR, asemptomatik profilaktik test önerilmez düşük pozitif prediktif değer mevcuttur.
Önleme stratejileri giysi seçimi uzun kol-pantolon açık renk kene görünür, paça içine sok bot-çorap üzeri kene tırmanma engelleme, şapka-eldiven tam kapsama, kene geçirmez kumaş sıkı dokuma permethrin emdirilmiş, repellent kullanımı DEET yüzde yirmy ila otuz cilt uygulama altı ay üzeri çocuk, picaridin yüzde yirmi DEET alternatif koku az, IR3535 yüzde on cilt uygulama, permethrin giysi-ekipman uygulaması cilt değil yüzde nokta beş emdirilmiş kumaş birkaç yıkamaya dayanır, doğal alternatifler limon okaliptüs yağı PMD yüzde otuz kısa süre etki, uygulama sıklığı DEET iki ila dört saat picaridin iki ila dört saat permethrin uzun ömürlü doğal her bir ila iki saat, yeniden uygulama ter-su sonrası etki azalması ve çocuk güvenlik altı ay altı DEET yok iki yaş üzeri yüzde on ila otuz üç yaş üzeri yüzde otuz elle-yüze dikkat mevcuttur. Çevresel önlemler çayır-ormanda yürüyüş merkezde kal patikada kenar-uzun ot kaçın, oturma yok doğrudan çim-toprak bez-örtü kullan, evcil hayvan köpek-kedi kene taşıyıcı acaricide uygulaması veteriner ürünleri tasma-spot-on, bahçe düzenleme çim kısa kes on santimetre altı, yaprak-çöp temizle kene habitatı azaltma, geyik-kemirgen engelleme çit-yem kaynağı eliminasyon, acaricide bahçe uygulaması permethrin-bifenthrin profesyonel uygulama, kontrol sonrası hemen kontrol dışarıda aktivite sonrası tüm vücut tarama, duş iki saat içinde kene yıkama-kolay bulma, giysi yıkama sıcak su-kurutucu yüksek ısı kene öldürme ve rutin muayene günlük kontrol endemik bölge çocuk-evcil hayvan özellikle dikkat mevcuttur.
Risk grupları outdoor aktivite yürüyüş-kamp-avcılık-balıkçılık orman-çayır maruziyet, mesleki çiftçi-ormancı-veteriner-park görevlisi günlük maruziyet yüksek, coğrafi endemik bölgeler Lyme Kuzey-Orta Avropa-Kuzeydoğu ABD, KKKA Türkiye-Balkanlar-Orta Doğu-Afrika, mevsimsel ilkbahar-yaz-sonbahar nisan-ekim aktif dönem, yaş grubu çocuk tüm yaş yüksek outdoor oyun, yaşlı yüksek komplikasyon risk immün zayıf, immünosüprese HIV-kemoterapi-organ nakli ciddi enfeksiyon yüksek risk, asplenik dalaksız Babesiosis ciddi risk kırmızı kan hücre enfeksiyonu dalak temizleme yok ve özel durumlar gebelik Lyme tedavisi amoksisilin doksisiklin kontrendike, emzirme doksisiklin kaçınma kısa süre geçici kesme mevcuttur. Eğitim ve farkındalık toplum kampanyaları kene farkındalık haftası mayıs kene aktivite zirve eğitim materyali poster-broşür, okul programları çocuk eğitimi outdoor güvenlik kene kontrol alışkanlığı, sağlık çalışanı eğitim doğru çıkarma tekniği hastalık tanıma erken tedavi, online kaynaklar CDC-WHO-Sağlık Bakanlığı web siteleri güncel bilgi, sosyal medya video-infografik görsel eğitim paylaşım, yerel halk sağlığı endemik bölge toplum bazlı müdahale ve araştırma kene haritalama coğrafi dağılım risk haritaları, hastalık surveyans vaka raporlama trend izleme, iklim değişikliği sıcaklık artışı kene yayılım alanı genişleme kuzey bölgeler, yeni türler göçmen kuşlar egzotik kene türleri getirme Asian longhorned tick ABD invasive mevcuttur.